Kluczową lekcją z reform wprowadzanych przez DOGE w USA jest potrzeba utrzymania równowagi między ich szybkością ich trwałością.
DOGE, czyli Department of Government Efficiency, to tymczasowy departament, który realizuje program poprawy efektywności rządu USA. Powołany został przez prezydenta Trumpa w pierwszym dniu jego kadencji 20 stycznia 2025 r. na podstawie rozporządzeń wykonawczych i ma działać bez wsparcia Kongresu do 4 lipca 2026 r. Celem jest fundamentalna przebudowa struktury wydatków, zatrudnienia i technologii w administracji federalnej USA.
Główne cele DOGE obejmują: redukcję biurokracji poprzez eliminację nadmiernych regulacji i uproszczenie procesów administracyjnych, cięcie wydatków (z założeniem oszczędności 1 bln dol.) oraz zwiększenie efektywności przez modernizację agencji rządowych za pomocą technologii IT i AI. Program zakłada także deregulację gospodarki przez usunięcie zbędnych przepisów, stworzenie nowego „systemu operacyjnego” państwa federalnego opartego na kompleksowej cyfryzacji oraz wykorzystanie AI i blockchainu do automatyzacji procesów i zwiększenia transparentności wydatków federalnych.
Krytyka DOGE płynie z różnych stron politycznego spektrum: od konserwatystów obawiających się destabilizacji, poprzez demokratów wskazujących na brak demokratycznego nadzoru, po ekspertów z Brookings i Harvardu ostrzegających przed chaotycznymi cięciami w kluczowych instytucjach.
Jak powstał DOGE
DOGE powstał poprzez przekształcenie US Digital Service w US DOGE Service w Executive Office of the President przy Białym Domu. Prawną jego podstawę stanowi zestaw rozporządzeń prezydenta (executive orders): “Establishing and Implementing the President’s DOGE” z 20 stycznia, “Cost Efficiency Initiative” z 26 lutego oraz “Workforce Optimization Initiative” z 11 lutego 2025 r. Co może zaskakiwać, podstawy DOGE zostały stworzone jeszcze przez administrację Obamy w ramach Digital Services Act, ale – jak przyznają w 2025 r. byli współpracownicy Obamy – brakowało im odwagi do faktycznych cięć i odchudzenia państwa.
DOGE ma działać do 4 lipca 2026 r., koncentrując się na trwałej modernizacji systemów IT i zastosowaniu AI. Kluczowe kierunki obejmują kompleksową modernizację IT oraz automatyzację regulacji poprzez systemy AI, wdrożenie blockchainu dla zapewnienia transparentności w śledzeniu wydatków i kontraktów. Program zakłada również wprowadzenie efektywnych reform strukturalnych we współpracy z Kongresem. Setki pozwów sądowych kwestionują jednak działania DOGE, a konflikty polityczne – jak zawsze – osłabiają momentum reform. Długoterminowy sukces DOGE zależy od zdolności do wprowadzenia trwałych zmian systemowych i przezwyciężenia wielu wyzwań prawnych.
Kto i jak przeprowadza zmiany w ramach DOGE
Kierownictwo DOGE początkowo objął Elon Musk, który wycofał się z tej funkcji w maju 2025 r. Po Musku szefową departamentu została Amy Gleason.
Budżet programu do lutego 2025 r. sięgnął niemal 40 mln dol., finansowany jest z transferów między agencjami. Setki osób są zaangażowane w program, w większości bez wynagrodzenia, aby obejść przepisy prawa pracy dla urzędników (klasyfikować inaczej i chronić pracowników DOGE, aby mogli być efektywni w swojej pracy). Pracownicy DOGE pracują po 80 do 120 godzin tygodniowo, co ma służyć pokonaniu „przeciwnika” – aparatu administracyjnego – poprzez wysiłek, zdecydowanie, i tempo zmian, jakiego Waszyngton DC nigdy nie widział.
Każda agencja musiała powołać DOGE „SWAT” Team, składający się z lidera, inżyniera, specjalisty HR i prawnika, a koordynowany przez centralę US Digital Services (USDS). DOGE charakteryzuje się unikalną strukturą zatrudnienia, łącząc talenty z sektora prywatnego z rządowymi ekspertami oraz dużą dyskrecjonalną władzą do wdrażania zmian zespołów. Zespoły te były zatrudniane w poszczególnych agencjach i miały za zadanie przeprowadzenie szybkich reform, według modelu konsultingowego znanego głównie z firmy Palantir, ale z natychmiastową siłą sprawczą we wdrażaniu zmian. Program zatrudnia ekspertów technologicznych – głównie inżynierów AI i analityków big data. Część zespołu stanowią konsultanci z firm McKinsey i BCG, rozmieszczani w agencjach federalnych. Oto niektórzy członkowie DOGE:
- Joe Gebbia – designer i współzałożyciel AirBnB, jednej z największych konsumenckich firm technologicznych świata, skupił się na modernizacji federalnego systemu emerytalnego.
- Mike Gonzalez – założyciel firmy HR TraceHQ, którą sprzedał korporacji Paylocity.
- Vinay Hiremath – współzałożyciel firmy software’owej Loom, którą sprzedał za 1 mld dol.
- Marc Andreessen – współzałożyciel Andreessen Horowitz, wiodącego globalnego funduszu VC, i członek rady nadzorczej Meta Inc., zaangażowany w rekrutację do DOGE.
- Antonio Gracias – założyciel Valor Equity Partners, długoletni współpracownik Elona Muska (Tesla, SpaceX, Neuralink i inne).
- Baris Akis – prezes funduszu Human Capital, pracuje nad systemami płatności Departamentu Skarbu.
- Akash Bobba – student UC Berkeley, były stażysta w firmach Meta i Palantir, specjalista ds. inżynierii danych.
Osiągnięcia DOGE
Na podstawie danych za okres styczeń-sierpień 2025 r. można powiedzieć, że DOGE osiągnął znaczące oszczędności, choć niezależne analizy kwestionują ich skalę. W dobie politycznej polaryzacji i walki mediów trudno oszacować, czy rzeczywiste cięcia są takie jak deklarowane. Konkretne efekty dotyczą jednak modernizacji IT i anulowania kontraktów z dostawcami usług dla agencji federalnych. DOGE raczej nie uda się osiągnąć celu 1 bln dol. cięć w budżecie federalnym do lipca 2026 r.
Kluczowe osiągnięcia po pół roku pracy DOGE:
- Oszczędności w wydatkach na administrację za kadencji Muska wyniosły ok. 205 mld dol., czyli ok. 3 proc. rocznego budżetu federalnego.
- W ramach cięć kadrowych zwolniono ok. 222 tys. pracowników federalnych.
- Anulowanie kontraktów: tysiące kontraktów o wartości dziesiątek miliardów dolarów (np. IRS zaoszczędził 12,3 mln dol., anulując 11 tys. nieużywanych licencji Power Apps).
- Digitalizacja państwa, gdzie np. Office of Personnel Management (OPM) wprowadziło cyfrowy system emerytalny (po 35+ latach nieudanych prób).
- Wykrywanie oszustw: identyfikacja miliardów dolarów w nieprawidłowych płatnościach.
- Swoim „duchem” DOGE pośrednio wpłynął na przyspieszenie reform fiskalnych w USA, tzw. ustawy „Big Beautiful Bill”, która nie była projektem Muska, ale sekretarza skarbu Scotta Bessenta i prezydenta Donalda Trumpa.
Kontrowersyjne zmiany i krytyka:
- Najbardziej kontrowersyjnym skutkiem działań DOGE była praktyczna marginalizacja i niemal całkowita likwidacja agencji pomocowej USAID. Zamrażając pomoc zagraniczną rząd USA w ciągu kilku tygodni doprowadził do anulowania około 83 proc. globalnych programów USAID. Z ponad 6200 projektów USAID pozostało około 1200, głównie w obszarze zdrowia i sytuacji kryzysowych, a część kompetencji przejął Departament Stanu. Budżet agencji został drastycznie ograniczony – Kongres cofnął około 8 mld dol. wcześniej przeznaczonych na pomoc rozwojową i wsparcie demokracji. W efekcie setki pracowników straciły zatrudnienie, a programy w dziedzinie zdrowia publicznego, walki z ubóstwem i wsparcia demokracji w krajach rozwijających się zostały w dużej mierze zamknięte.
- Poza USAID DOGE wziął na celownik również wiele innych instytucji. Millennium Challenge Corporation (MCC) zostało w praktyce zlikwidowane. W Departamencie Edukacji anulowano kontrakty na kwotę około 900 mln dol. Ograniczono granty w National Endowment for the Humanities, Environmental Protection Agency, a Consumer Financial Protection Bureau zmaga się z próbą likwidacji.
- Zbyt radykalne tempo zwolnień urzędników.
- Kultura pracy i zmian: agresywne marginalizowanie urzędników, co nie powinno dziwić – celem DOGE jest przeciwstawienie siłom inercji aparatu urzędniczego i politycznego, w szybki sposób, zanim „usadowią się” nowi sekretarze (czytaj: ministrowie) i ich zastępcy z władzą nad nowymi „księstwami”, którą będą chcieli wykorzystać.
- DOGE krytykowany jest z drugiej strony za mały wpływ na wydatki państwa i brak ustawowych cięć, które by definitywnie likwidowały całe ministerstwa (departamenty federalne) i agencje rządowe.
- Największym krytykiem cięć podatków i braku cięć wydatków jest sam Elon Musk, który odszedł z DOGE.
Podpisana 4 lipca 2025 r. ustawa „Big Beautiful Bill” dokonała głębokich cięć w wydatkach państwa dobrobytu. Reforma dotknęła świadczenia medyczne Medicaid: aby je uzyskać wprowadzono wymóg wykonywania pracy. Usunęła z systemu nielegalnych imigrantów, co łącznie (według Congressional Budget Office, CBO) dotknie około 15 mln osób. Departament Zdrowia (HHS) stracił w ramach projektu 20 tys. stanowisk (25 proc. pracowników agencji). Supplemental Nutrition Assistance Program (SNAP, federalny program, który zapewnia pomoc w zakupie żywności osobom o niskich i zerowych dochodach) stracił 4,7 mln beneficjentów. System Medicare wprowadził ograniczenia wydatków i przeróżne zasady dotyczące współpłacenia za usługi zdrowotne. Jednocześnie Ustawa zwiększa wydatki na bezpieczeństwo granic i jest trzecim co do wartości pakietem cięć podatkowych w USA od 1980 r.
Zmiany podatkowe sięgną 5 bln dol. w ciągu dekady, jednak – co zaskakuje – nie zmieniają stawek podatku dochodowego od osób fizycznych (10 proc., 12 proc., 22 proc., 24 proc., 32 proc., 35 proc., 37 proc.), podatku od przedsiębiorstw (21 proc.) i podatku od zysków kapitałowych (0 proc., 15 proc., 20 proc.). Ustawa utrwala natomiast tymczasowe przepisy Tax Cuts and Jobs Act z 2017 r., wprowadza trzy nowe odliczenia „no tax on” do 25 tys. dol. – od napiwków, do 12,5 tys. dol. – nadgodzin i 10 tys. dol. – od odsetek od kredytów na amerykańskie samochody. Zwiększa też ulgi podatkowe na dzieci do 2,2 tys. dol.
W wyniku zmian 80 proc. gospodarstw domowych doświadczy spadku dochodów netto, po uwzględnieniu cięć w programach socjalnych o wartości 1,1 bln dol. Reformy doprowadzą jednocześnie do wzrostu deficytu federalnego o 3 bln dol. netto w ciągu 10 lat.
Połączenie 1,1 bln dol. cięć socjalnych ze wzrostem o 350 mld dol. wydatków na bezpieczeństwo odzwierciedla zmianę priorytetów administracji federalnej – od państwa opiekuńczego ku państwu spełniającemu swoje podstawowe funkcje. Jednocześnie formuła reform podatkowych jest – niestety – ukierunkowana głównie na wyższą klasę średnią i najbogatszych, co zdecydowanie pogłębi nierówności dochodowe i społeczne w już i tak niezwykle spolaryzowanym społeczeństwie USA. Wobec nadchodzącej rewolucji AI i automatyzacji bardzo obawiać się można o długoterminową stabilność klasy średniej, która jest jedną z podstaw demokracji w USA. Z drugiej strony, zmiany w tej konkretnej ustawie powinny zwiększyć dynamikę gospodarki USA i akumulację kapitału. Z kolejnej jednak, pogarszają one długoterminową stabilność fiskalną USA i mogą jeszcze bardziej podważyć status dolara jako rezerwy walutowej świata.
Czego brakuje w DOGE
DOGE skupia się przede wszystkim na zmianach w procesach i systemach danych, na modernizacji IT, reorganizacji struktur wewnętrznych oraz procesów. Ze względu na polityczne i legislacyjne bariery, DOGE omija strukturalne, największe obszary wydatków federalnych. Brak głębszych strukturalnych reform fiskalnych, w szczególności ograniczających wydatki na emerytury i świadczenia zdrowotne, znacząco osłabia długoterminowy wpływ programu na finanse publiczne.
Mimo ambitnych celów DOGE nie przeprowadził jeszcze np. kompleksowego audytu Departamentu Obrony, na który przypada największa część wydatków dyskrecjonalnych, ani głębokiej analizy Departamentu Health & Human Services, obejmującego kluczowe programy Medicare i Medicaid o fundamentalnym znaczeniu dla budżetu federalnego. Największy program wydatków obowiązkowych – Social Security – pozostał niemal nietknięty przez reformy.
Wnioski dla cyfryzacji i sanacji finansów publicznych
DOGE dostarcza istotnych lekcji dla modernizacji administracji publicznej, pokazując zarówno potencjał cyfryzacji dla redukcji kosztów i uproszczenia procesów, jak i pułapki radykalnych reform podejmowanych bez odpowiedniego przygotowania. Eksperymenty z AI i blockchainem mogą stać się wzorcem dla innych krajów rozważających podobne reformy. Zdecydowanie interesującym modelem jest wprowadzanie zespołów niezwykle utalentowanych i doświadczonych praktyków (przedsiębiorca/lider plus inżynier plus prawnik), dobrze umocowanych przez władze państwowe, posiadających dyskrecjonalną władzą decyzyjną i mających „przeorać” resorty i agencje rządowe w celu szybkiego wdrożenia reform. Czynnik ludzki jest kluczowy w realizacji jakichkolwiek ambitnych reform nie tylko pod kątem jakościowym, ale też wprowadzania szybkich zmian wbrew oporowi aparatu urzędniczego.
Pozytywne wnioski obejmują wykorzystanie cyfryzacji jako katalizatora zmian, gdyż automatyzacja procesów może dramatycznie redukować koszty administracyjne, obniżać marnowanie zasobów podatników i poprawiać jakość usług. Program pokazał ogromny potencjał w przypadku audytu systemów IT oraz optymalizacji licencji i infrastruktury technologicznej.
DOGE ma jeszcze przed sobą niespełna rok pracy i dopiero wtedy będzie można ocenić efektywność zmian w aparacie federalnym USA. Ale już dziś można ocenić, że negatywnym doświadczeniem DOGE jest chaos we wprowadzaniu zmian. Masowe zwolnienia bez uprzedniej analizy skutków prowadzą do degradacji usług publicznych. Ignorowanie procedur prawnych i omijanie Kongresu prowadzi do niestabilności reform, a zwalnianie ekspertów niszczy cenną wiedzę instytucjonalną. Kluczową lekcją reform DOGE wydaje się być potrzeba równowagi między ich szybkością a trwałością.
Robert Kowalski
————————-
Autor jest członkiem Towarzystwa Ekonomistów Polskich i współzałożycielem Gyfted. Przedsiębiorca z doświadczeniem w branży bitcoin w Dolinie Krzemowej i na Stanford University.
Towarzystwo Ekonomistów Polskich (TEP) krzewi wiedzę ekonomiczną i wyjaśnia zjawiska gospodarcze współczesnego świata, propagując poszanowanie własności prywatnej, wolną konkurencję oraz wolność gospodarczą, jako warunki rozwoju Polski. Zrzesza praktyków biznesu i teoretyków różnych dziedzin nauk ekonomicznych.