Rada Fiskalna (RF), powołana ustawą z dn. 20 grudnia 2024 r., rozpoczęła swoją działalność niedawno, bo 1 stycznia 2026 r. Mijają zaledwie cztery miesiące jej działania, a Ministerstwo Finansów (MF) już ma kłopot z zaakceptowaniem jej niezależności i podważa jej merytoryczne przygotowanie do realizacji ustawowych zadań (art.4 ustawy o RF).
Co jest tego źródłem? Ministerstwo Finansów przygotowało i przesłało do Sejmu 25 marca 2026 r. projekt nowelizacji ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw (Druk nr 2388 – Sejm Rzeczypospolitej Polskiej), w którym jednym z elementów jest zmiana o istotnym znaczeniu dla krajowych ram budżetowych. Dotyczy ona wydatków objętych tzw. klauzulą obronną: dość jasno określone „wydatki na zakup sprzętu obronnego” projekt nowelizacji zamienia na niedookreślone „wydatki obronne”. Może to prowadzić do rozluźniania Stabilizującej Reguły Wydatkowej (SRW), która jest mechanizmem mającym pomagać w utrzymywaniu w ryzach deficytu budżetowego i długu instytucji rządowych i samorządowych.
Rada Fiskalna, wykonując swoje ustawowe zadania, wystąpiła do ministra finansów z prośbą o przekazanie informacji, które pozwoliłyby jej na dokonanie analizy i oceny zasadności i konsekwencji projektowanych zmian w Stabilizującej Regule Wydatkowej, co jest jej ustawowym obowiązkiem (Ustawa o Radzie Fiskalnej, art. 4 ust. 1 pkt. 4, na mocy którego RF ocenia ramy budżetowe, które zgodnie z dyrektywą zawierają m.in. reguły fiskalne). Przewodniczący RF informował publicznie, że minister finansów odmówił dostępu do takich informacji („Nie da się pilnować reguły wydatkowej z zawiązanymi oczami”; platforma X, 13 kwietnia 2026 r.).
RF przedstawiła stanowisko (15 kwietnia 2026 r.) „ws. klauzuli obronnej w stabilizującej regule wydatkowej i projektu zmian tej reguły” (Stanowisko Rady Fiskalnej w sprawie klauzuli obronnej w stabilizującej regule wydatkowej i projektu zmian tej klauzuli – Komunikaty – BIP – Rada Fiskalna i Biuro Rady Fiskalnej), w którym m.in. „krytycznie ocenia brak precyzyjnej definicji wydatków na cele obronne”.
Na co jeszcze zwraca uwagę RF w swoim stanowisku? „Projektowane rozwiązanie wymaga (…) wnikliwej oceny w zakresie jego wpływu na przejrzystość, wiarygodność i skuteczność SRW (Stabilizującej Reguły Wydatkowej – red.) jako podstawowej „kotwicy fiskalnej” oraz na średniookresową stabilność finansów publicznych. Należy przy tym odnotować, że rozwiązania tego rodzaju były już wcześniej przedmiotem prób odrębnego uregulowania w innych inicjatywach legislacyjnych, krytycznie ocenionych przez Radę Fiskalną w komunikatach z 26 lutego i 26 marca 2026 r. Tym razem zostały one włączone do projektu ustawy już po zakończeniu etapu uzgodnień resortowych i bez wymaganej przepisami oceny skutków regulacji”.
Stanowisko RF doczekało się szybkiej odpowiedzi MF (Komunikat Ministerstwa Finansów w sprawie sposobu funkcjonowania klauzuli obronnej w SRW i regułach UE oraz procesu budżetowego w odniesieniu do stanowiska Rady Fiskalnej z 15 kwietnia 2026 r. – Ministerstwo Finansów – Portal Gov.pl), która zaczyna się od stwierdzenia, że „Stanowisko Rady Fiskalnej (…) wynika z przyjętych niewłaściwych założeń, które prowadzą do niewłaściwej interpretacji sposobu funkcjonowania zarówno krajowych reguł, jak i unijnych zasad nadzoru budżetowego (reguł UE)”.
Trudno bez danych rozstrzygać merytoryczne racje obu stron – Rady Fiskalnej i ministra finansów – dotyczące zasadności i konsekwencji dla finansów publicznych wprowadzanej przez rząd modyfikacji w stosowaniu tzw. klauzuli obronnej w Stabilizującej Regule Wydatkowej. Na pewno jednak należy zwrócić uwagę na to, że każdy projekt ustawy przedstawiany Sejmowi:
1) musi zawierać Ocenę Skutków Regulacji (OSR) dotyczącą wszystkich proponowanych w tej ustawie (lub jej nowelizacji) rozwiązań,
2) tworzyć warunki do analizy i oceny proponowanych rozwiązań przez podmioty zainteresowane projektowanymi zmianami, w tym przede wszystkim przez podmioty do tego ustawowo uprawnione. A takim podmiotem w przypadku nowelizacji ustawy o finansach publicznych jest Rada Fiskalna.
Nieudostępnienie przez MF informacji, o które Rada wystąpiła, a które miały pozwolić na analizę i ocenę skutków projektowanych zmian dot. klauzuli obronnej w SRW jest działaniem, które nie powinno mieć miejsca. MF powinno działać tak, aby zapewniać przejrzystość i długookresową spójność mechanizmów finansowania wydatków, w tym szczególnie wydatków obronnych. W tym przypadku MF takich warunków nie stworzyło.
A jest się czym martwić. Ostatnie dane przedstawione przez GUS (https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rachunki-narodowe/statystyka-sektora-instytucji-rzadowych-i-samorzadowych/deficyt-i-dlug-sektora-instytucji-rzadowych-i-samorzadowych-w-latach-2022-2025,1,42.html) dotyczące deficytu i długu publicznego instytucji rządowych i samorządowych w latach 2022-2025 pokazują, gdzie jesteśmy. Deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych wyniósł w 2022 r. 3,4 proc. PKB, a w 2025 r. – 7,3 proc. PKB. Natomiast dług publiczny sektora instytucji rządowych i samorządowych wyniósł w 2022 r. 48,8 proc. PKB, a w 2025 r. już 59,7 proc. PKB.
Należy tu przypomnieć art. 74 ust. 1 ustawy z dn. 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (z późniejszymi zmianami), który mówi: „Minister finansów sprawuje kontrolę nad sektorem finansów publicznych w zakresie przestrzegania zasady stanowiącej, że państwowy dług publiczny nie może przekroczyć 60 proc. wartości rocznego produktu krajowego brutto”.
Od 2020 r. kolejni ministrowie finansów zaczęli realizować ten obowiązek w dość specyficzny sposób – wyprowadzając część wydatków publicznych do funduszy pozabudżetowych ulokowanych głównie w BGK i PFR.
Brak przejrzystości i spełnienia podstawowych obowiązków (brak OSR) przez MF w pracach nad nowelizacją ustawy o finansach publicznych w części dotyczącej zmian w klauzuli obronnej w Stabilizującej Regule Wydatkowej i ograniczenie Radzie Fiskalnej dostępu do informacji każe przypuszczać, że „wydatki obronne” mogą stać się kolejnym specyficznym sposobem na sprawowanie kontroli nad sektorem finansów publicznych w zakresie przestrzegania zasady stanowiącej, że państwowy dług publiczny nie może przekroczyć 60 proc. rocznego PKB.
Dlatego należy apelować do ministra finansów i do rządu, aby wszystkie działania w obszarze finansów publicznych, w tym te dotyczące SRW były przejrzyste i wiarygodne, a współpraca z Radą Fiskalną odbywała się na partnerskich warunkach, z poszanowaniem prawa Rady do informacji, które pozwolą jej wypełniać ustawowe zadania.
Dr Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek – jest członkinią Towarzystwa Ekonomistów Polskich.
Towarzystwo Ekonomistów Polskich (TEP) krzewi wiedzę ekonomiczną i wyjaśnia zjawiska gospodarcze współczesnego świata, propagując poszanowanie własności prywatnej, wolną konkurencję oraz wolność gospodarczą, jako warunki rozwoju Polski. Zrzesza praktyków biznesu i teoretyków różnych dziedzin nauk ekonomicznych.