Chińska ekspansja handlowa wynika przede wszystkim ze skali tego kraju i z dystansu rozwojowego, który wciąż nadrabia, a nie z polityki gospodarczej Pekinu. Europejskie cła mogą więc przesunąć problem w czasie, ale go nie usuną.
Unia Europejska ma 5,5 proc. ludności świata i prowadzi około 17 proc. światowego handlu towarami i usługami. Chiny mają 17 proc. ludności, ale handlu prowadzą wciąż mniej niż my – około 14 proc. Ponadprzeciętny w tym zestawieniu jest nasz wynik, a nie chiński. Kontynent, który sprzedaje światu prawie trzy razy więcej, niż wynikałoby z liczby jego mieszkańców, ma się czym chwalić. Ma też co tracić, i stąd bierze się cały niepokój.
Henry Kissinger mawiał, że problem Niemiec polega na tym, że są za duże dla Europy i za małe dla świata. Z Chinami jest prościej: są za duże dla świata. Większość obaw dotyczących Chin, w tym rosnący udział w handlu oraz większa obecność na zachodnich rynkach, wynika przede wszystkim z naturalnie dużej skali tego kraju oraz z wciąż dużego potencjału gospodarczego. Kraj, który ma 17 razy więcej ludzi niż Niemcy, a produktywność na poziomie mniej więcej 30 proc. amerykańskiej, zwiększa swoją obecność w światowej gospodarce z dwóch względów: z powodu skali, której już nie zmieni, i z powodu luki, którą dopiero zamyka.
Europa dyskutuje tymczasem o chińskim szoku 2.0 tak, jakby chodziło o problem polityki gospodarczej. Bruksela nałożyła cła na chińskie auta elektryczne, komisarz ds. handlu Maroš Šefčovič naciska na Pekin w sprawie nierównowag handlowych, w stolicach trwa licytacja na instrumenty ochronne. Podstawa tego wszystkiego jest założenie, że napór chiński bierze się z tego, co Chiny robią – z subsydiów, z kursu, z nadwyżki – a więc, że da się to odkręcić.
Rzecz w tym, że nie ma czego odkręcać. Napór z Chin to w większości pochodna dwóch liczb: populacji oraz tego, jak wiele ten kraj wciąż ma do nadrobienia. Żadna decyzja w tej sprawie nie zapada w Pekinie na posiedzeniu rządu. Dlatego cła i naciski przesuną problem w czasie albo skierują pod inny adres.
Nadwyżka handlowa nie jest tutaj wyjątkiem. Saldo obrotów bieżących Chin wynosi dziś 3,8 proc. ich PKB. Amerykański Departament Skarbu przyznaje, że dane celne sugerują raczej 4,4 proc. Przyjmijmy tę pesymistyczną wersję. A i tak wychodzi mniej więcej tyle, ile mają Niemcy, mniej niż Holandia i mniej niż kilka zbliżonych do Chin gospodarek Azji. Sam wzrost nadwyżki po 2023 r. wziął się zresztą głównie z kryzysu na rynku nieruchomości i był konsekwencją spadku chińskich inwestycji, a nie eksportowej ofensywy. Kiedy więc oczekujemy od Pekinu, żeby zszedł do zera, liczymy na zachowania nietypowe dla azjatyckich gospodarek. A robi to blok, który sam ma nadwyżkę… Podobnie z kursem: umocnienie juana pomogłoby na rok, może dwa, bo ceny i płace nie dostosowują się od razu. Potem realny kurs znajdzie swój poziom poprzez spadek cen w Chinach, który zresztą trwa od kilku ostatnich lat.
Chiny pozostają krajem zapóźnionym, z dużym zatrudnieniem w rolnictwie i sporą częścią ludności poza miastami. Dlatego nadal przed nimi dynamiczny wzrost gospodarczy. Wystarczy całkiem konserwatywny rachunek: tempo doganiania o połowę wolniejsze od chińskiego z ostatniej dekady, takie, jakie przeciętnie osiągały gospodarki azjatyckie. W 2050 r. wychodzi z tego gospodarka mniej więcej wielkości amerykańskiej, licząc po kursach rynkowych, i przeszło dwa razy większa od unijnej, jeśli liczyć siłą nabywczą.
Warto jednak zobaczyć drugą połowę tego samego rachunku. Produktywność przeciętnego Chińczyka dobija w nim zaledwie do połowy amerykańskiej, czyli mniej więcej tam, gdzie Polska stoi już dzisiaj. Chiny stają się więc wielkie raczej liczbą ludzi niż zamożnością. Za ćwierć wieku wciąż będziemy od nich bogatsi, licząc na głowę mieszkańca, i to się w żadnym z tych scenariuszy nie zmienia.
W obliczu tych zmian kraje Zachodu coraz bardziej stawiają na strategię odgrodzenia się od Chin. Moim zdaniem takie podejście jest krótkowzroczne. Protekcjonizm jest skuteczny jedynie na własnym podwórku. Unia żyje ze sprzedaży na rynkach trzecich, dokąd żadne europejskie cło nie sięga, więc chińska ekspansja nie musi wchodzić do Rotterdamu, żeby nam zaszkodzić. Wystarczy, że wejdzie do Kairu i São Paulo. Szczelna obrona musiałaby objąć rynki, na których nie mamy nic do powiedzenia, co w praktyce oznacza rozpad handlu na bloki. Ten wybór jest oczywiście do przyjęcia. Natomiast takie pogłębienie deglobalizacji będzie równie kosztowne dla UE, jak i dla Chin, ponieważ obie gospodarki opierają około 1/5 swojego PKB na eksporcie.
To powiedziawszy, trzeba zauważyć, że chińska ekspansja również nie jest nieograniczona, i bynajmniej nie ze względu na politykę protekcjonizmu. Ludność w wieku produkcyjnym skurczy się z blisko 980 mln dziś do około 735 mln w 2050 r., podczas gdy populacja Indii urośnie. W większości scenariuszy udział Chin w światowym PKB osiągnie szczyt w połowie lat 30. i potem zacznie spadać. Natomiast co najmniej przez najbliższą dekadę, Unia Europejska będzie zaskakiwana chińskim szokiem 3.0, 4.0, czy 5.0.
Warto więc pamiętać, czym skończył się szok poprzedni. W latach 80. Ameryka bała się Japonii mniej więcej tak, jak Europa boi się dziś Chin, i te obawy nie były bezpodstawne. Japończycy rzeczywiście przejęli znaczną część rynku motoryzacyjnego i niemal całą elektronikę użytkową. Amerykanie od tamtej pory jeżdżą japońskimi autami. A mimo to przez następne 30 lat bogacili się dalej i powiększyli dystans do reszty świata, bo przesunęli się w stronę usług i bardziej zaawansowanego przemysłu. Utrata udziału w jednym segmencie nie jest utratą produktywności, dopóki kapitał i ludzie mają dokąd przejść.
Nas czeka to samo, w mniejszej skali i szybszym tempie. Polacy będą jeździć chińskimi autami częściej niż niemieckimi czy japońskimi. Nie jest to zapowiedź zubożenia, i nie ma powodu, dla którego miałaby nam przeszkodzić w dalszym podnoszeniu produktywności. Przeszkodzić może polityka, która zamiast ułatwiać to przejście, będzie próbowała je opóźnić.
Jest jeszcze jeden powód, dla którego ta arytmetyka nie jest aż tak nieprzyjemna. Chińskie doganianie Zachodu najprawdopodobniej zatrzyma się poniżej zachodniego poziomu. Rozległe centralne planowanie i systemowa dyskryminacja sektora prywatnego to koszty, których żadna skala nie zniesie, a widać je już w danych: Chiny zwalniają wcześniej, niż zwalniały Korea i Japonia w tym samym punkcie konwergencji. Dlatego Unia Europejska, a wraz z nią Polska, pozostanie jednym z najbogatszych regionów świata i regionem bogatszym od Chin.
Dr Mateusz Dadej – członek Rady Towarzystwa Ekonomistów Polskich, główny ekonomista Coface w regionie CEE.
Kontakt: Mateusz.dadej@tep.org.pl
Towarzystwo Ekonomistów Polskich (TEP) krzewi wiedzę ekonomiczną i wyjaśnia zjawiska gospodarcze współczesnego świata, propagując poszanowanie własności prywatnej, wolną konkurencję oraz wolność gospodarczą, jako warunki rozwoju Polski. Zrzesza praktyków biznesu i teoretyków różnych dziedzin nauk ekonomicznych.